środa, 9 maja 2018

Miodla indyjska - drzewo o wielu zastosowaniach

  • Królestwo: Rośliny 
  • Podkrólestwo: Rośliny naczyniowe 
  • Klasa: Okrytonasienne 
  • Rząd: Mydleńcowce
  • Rodzina: Meliowate
  • Gatunek: Miodla indyjska(Azadirachta indica)

Występowanie

Miodla naturalnie zamieszkuje rejony Indii, Nepalu, Bangladeszu, Sri Lanki, Malediwów i Pakistanu. Obecnie gatunek inwazyjny w niektórych rejonach tropikalnych i subtropikalnych np. Australii, Bliskim Wschodzie, Afryce i wyspach Oceanu Indyjskiego.

Siedlisko 

Rośnie zwykle na terenach lasów i rejonów gdzie średnia wartość opadów wynosi 400-1.200 mm na rok. Może zasiedlać także suchsze tereny(półpustynie), kiedy mają wysoki poziom wód gruntowych. Preferuje gleby piaszczyste. Toleruje wysokie temperatury, lecz jest wrażliwa na niskie(poniżej 4° C). Drzewo odporne na zanieczyszczenia, często sadzone w parkach oraz wokół ulic i budynków.

Ogólny opis

Miodla indyjska to szybko rosnące drzewo osiągające 15-20 m wysokości, choć maksymalnie może osiągać aż 40 m wysokości. Zwykle jest drzewem o prostym pniu i grubych, rozłożystych konarach, tworzących kulistą koronę. Sama korona może osiągać aż 20 metrów szerokości. Kora gruba, tarczkowato spękana. Miodla jest drzewem wiecznie zielonym, choć okresowo podczas srogich susz może tracić niemal całe ulistnienie.

Liście naprzemianległe, pierzaste, osiągające 20-40 cm długości. Liść posiada od 20 do 31 listków z krótkimi ogonkami, mierzących 3-8 cm. Dojrzałe liście są ciemnozielone, młode czerwonawe.

Rozmnażanie 

Drzewo jednopienne. Kwiaty są białe, silnie pachnące zebrane w zwisającą wiechę o długości do 25 cm. Pojedynczy kwiat osiąga 5-6 mm długości i 8-11 mm szerokości i są pięciokrotne. Owoce rosną na wiechach. Posiadają kształt od kulistego po wydłużony, osiągając średnio 1-3 cm długości. Skórka owocu cienka, zielona u owocu niedojrzałego i żółtobiała u dojrzałego. W środku owocu znajduje się jedno, rzadziej dwa podłużne nasiona.

Zagrożenia 

Nie podlega klasyfikacji w stopniach zagrożenia IUCN. Gatunek pospolity w swoim naturalnym środowisku oraz inwazyjny w wielu innych rejonach.

Długość życia 

Brak danych.

Znaczenie dla człowieka 

Posiada bardzo wiele zastosowań, zwłaszcza w swoich rodzimych rejonach. Liście i kwiaty są używane w kosmetologi i kuchni. Zawarte w tkankach liści limonoidy(azadirachtin) służą także jako skuteczny środek odstraszający owady(naturalny pestycyd). Tzw. olejek neem, wytwarzany z miodli jest powszechnym środkiem leczniczym, zwłaszcza w medycynie tradycyjnej(nie ma wystarczających badań by jednak przypisać miodli właściwości lecznicze). Używana także w rożnego typu rytuałach.

Miodla jest także rośliną miododajną, czasami używa się jej w paszach dla zwierząt. W innych krajach sadzona jako drzewo ozdobne lub dające cień dla zwierząt na terenach suchych.

Systematyka i pokrewieństwo

Do rodzaju Azadirachta zaliczane są obecnie 2 gatunki miodli: Azadirachta indica Azadirachta excelsa, które dawniej zaliczane były do rodzaju Melia wraz z takimi gatunkami jak Sandoricum koetjape, Dysoxylum parasiticum i Cipadessa baccifera. 

Bibliografia:
- https://en.wikipedia.org/wiki/Azadirachta

- https://en.wikipedia.org/wiki/Azadirachta_indica
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Miodla_indyjska                  

czwartek, 19 kwietnia 2018

Dzięcioł cesarski - utracony wielkolud

  • Królestwo: Zwierzęta
  • Podtyp: Kręgowce
  • Gromada: Ptaki
  • Rząd: Dzięciołowe
  • Rodzina: Dzięciołowate
  • Gatunek: Dzięcioł cesarski(Campephilus imperialis)

Występowanie

Zamieszkiwał tereny łańcuchu górskiego Sierra Madre Zachodnia na terenie Meksyku(stany Sonora, Chihuahua, Durango, Nayarit, Zacatecas i północny Jalisco oraz północny Michoacán).

Siedlisko 

Zamieszkiwał otwarte dębowo-sosnowe lasy górskie, które bogate były w duże ilości starych i martwych drzew. Odnajdywany na wysokościach od 1670 do 3050 m n.p.m., jednak preferował wysokości powyżej 1900 m n.p.m.

Ogólny opis  

Dzięcioł to ptaki o długich i silnych dziobach, nogach z dwoma palcami skierowanymi do przodu i dwoma do tyłu(z długimi pazurami) oraz długich sterówkach, umożliwiających opieranie się o drzewo. Najbardziej charakterystyczne u dzięciołowatych jest ich postawa podczas przesiadywania na drzewach, gdyż zwykle siedzą na pionowych konarach i pniach równolegle ciałem do nich.

Dzięcioł cesarski był największym gatunkiem dzięciołowatego, osiągającym 56-60 cm długości ciała. Ciało smukłe z długą szyją i dużą głową. Niemal całe ciało czarne z niebieskawym połyskiem, zwłaszcza w okolicach głowy, szyi i górnych części ciała. Białe upierzenie występowało w postaci wąskiej linii nad skrzydłami(łopatka) oraz wewnętrznej strony lotek pierwszorzędowych(posiadające białe końcówki) oraz lotek drugorzędowych. Dziób był długi i dość masywny, koloru kości słoniowej. Głowa z dużym grzebieniem koloru czerwonego u samca oraz koloru czarnego u samicy, który u niej wygina się bardziej w górę. Oczy żółte u dorosłych osobników. Nogi szare. Osobniki młodociane posiadały szare oczy, bardziej brązowawe upierzenie oraz u obu płci grzebień był czarny.

Dymorfizm płciowy

Dobrze zaznaczony. U dorosłych osobników grzebień u samca był koloru czerwonego, natomiast u samicy czarny oraz wyginał się ku górze.

Pożywienie 

Przypuszczalnie głównie duże larwy chrząszczy z rodziny kózkowatych.

Zachowanie

Dzięcioł cesarski był ptakiem o dziennej aktywności, żyjącym w parach lub grupkach rodzinnych 3-4 ptaki, choć obserwowano go także w większych grupach. Główną techniką żerowania było przysiadywanie na martwym odcinku drzewa, odrywanie kory i penetracja w zbutwiałym drewnie w poszukiwaniu larw chrząszczy. Często przesiadywały dłuższy czas na jednym drzewie, nieraz także poszukiwały owadów w spodnich częściach konarów(siedząc na nich do góry nogami). Nie był ptakiem wędrownym, choć mógł koczować w poszukiwaniu pokarmu.

Rozród  

Słabo poznany. Okres rozrodczy przypadał od lutego do czerwca. Para wydrążała zwykle samodzielnie dziuple na wysokim pniu martwego drzewa. Samica znosiła zwykle dwa 2 jaja(1-4).

Długość życia

Brak danych.

Naturalni wrogowie

Raczej nie bywał celem drapieżników. Potencjalnie zagrożeniem dla niego były szopy, węże, sowy, szponiaste i krukowate. O dziuple często konkurował z dużymi papugami.

Przyczyny wymarcia

Dzięcioł cesarski był ograniczony swoim występowaniem do starych lasów pierwotnych na terenie łańcucha górskiego Sierra Madre Zachodnia. Przypuszcza się że nie był nigdy gatunkiem zbyt częstym, a jego populacja nie liczyła więcej niż 8 tysięcy osobników.

Główną przyczyną zniknięcia gatunku były wzajemne oddziaływanie polowań i utraty środowiska życia. Na dzięcioły polowano z uwagi na ich wygląd(w celu pozyskania wypchanych eksponatów), a także dla samych piór, mięsa, sportu, czy części ciała uważanych za magiczne lekarstwo. Bywał też postrzegany jako szkodnik i tępiony. Głównie ludność indiańska często korzystała z piór i dziobów dzięcioła w odprawianiu swoich rytuałów, a ich pisklęta były uważane za przysmak. Jednak to utrata środowiska była najprawdopodobniej największym ciosem dla populacji gatunku, kiedy to we wczesnych latach 50 XX wieku masowo wycinano starodrzewia w celu pozyskania drewna. Dorosła para dzięciołów przypuszcza się że potrzebowała ok. 25 km² starego lasu aby koegzystować, a z racji iż często łączyły się w grupki to ten wymóg rósł do ok. 100 km² starego lasu, niestety obecnie tak rozległe pierwotne lasy na tych terenach nie istnieją.

Ostatniego dzięcioła cesarskiego o potwierdzonej obserwacji zarejestrowano w 1956 roku na terenie stanu Durango. Z tego roku pochodzi także jedyny film przestawiający ptaka(żerowanie samicy). Później odnotowano także kilka niepotwierdzonych obserwacji w latach 1965-2005. Przypuszcza się iż dzięcioł najprawdopodobniej przetrwał do lat 90 w centralnej części swojego zasięgu i może występować tam aż do dziś, choć jego populacja jest na tyle mała iż gatunek czeka zagłada. Od lat 60 przeprowadzono kilka badań mających na celu znalezienie osobników gatunku, w tym niemal całoroczne przeszukiwanie terenów w 1994-95, nie znaleziono jednak ani jednego osobnika, ani także odpowiedniego siedliska. W 2013 roku podczas wywiadów ze starszymi mieszkańcami na terenie Sierra Madre Zachodnie dowiedziano się że w latach 50 leśnicy współpracujący z firmami pozyskującymi drewno zachęcali ludność do tępienia dzięciołów, przez smarowanie drzew na których żerują ptaki trutką. Motyw tępienia nie jest znany, gdyż dzięcioły żerowały głównie na martwych drzewach, nie będące zainteresowaniem firm, lecz ta kampania mogła drastycznie odcisnąć się na populacji ów ptaka.

Jest jeszcze szansa iż dzięcioł cesarski przetrwał w kilku niedostępnych obszarach Sierra Madre Zachodnie, gdzie powstały ukryte plantację maku i marihuany, a gdzie dostęp z uwagi na obecność uzbrojonych strażników jest niemal zamknięty(bardzo niebezpieczny rejon).

Systematyka, ewolucja i pokrewieństwo

Do rodzaju Campephilus zalicza się 12-14 gatunków dzięciołów, w tym 4 gatunki są uznane za wymarłe(dzięcioł wielkodzioby, dzięcioł cesarski, dzięcioł reliktowy-uznawany czasem za podgatunek oraz Campephilus dalquesti wymarły w plejstocenie). Ich najbliższymi krewnymi są sułtany z rodzaju Chrysocolaptes, choć wcześniej sądzono iż bliżej im do morfologicznie podobnych dzięciołów z rodzaju Dryocopus.

Przypuszcza się że dzięciołowate wyewoluowały ok. 50 mln lat temu we wczesnym eocenie, choć najwcześniejsze szczątki datuje się na 25 mln lat(Palaeopicus)-oligocen(Francja), choć zakłada się że w tym okresie dzięciołowate były już dobrze reprezentowane.        


Bibliografia:
-https://www.hbw.com/species/imperial-woodpecker-campephilus-imperialis
-http://www.iucnredlist.org/details/22681417/0
-https://en.wikipedia.org/wiki/Imperial_woodpecker
-https://pl.wikipedia.org/wiki/Dzi%C4%99cio%C5%82_cesarski 
-https://en.wikipedia.org/wiki/Woodpecker
-http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=39438
-https://en.wikipedia.org/wiki/Campephilus

czwartek, 22 marca 2018

Messelastur gratulator - drapieżna papuga

  • Królestwo: Zwierzęta
  • Podtyp: Kręgowce
  • Gromada: Ptaki
  • Rząd: Papugowe
  • Rodzina: Messelasturidae
  • Gatunek: Messelastur gratulator

Występowanie

Szczątki Messelastur gratulator odnaleziono w kopalni skamielin w Messel(Niemcy).

Okres występowania

Eocen 48-40 mln lat temu.

Ogólny opis 

Wiedza na temat Messelastur gratulator oparta jest jedynie na pojedynczym niekompletnym szkielecie i dwóch czaszkach. Początkowe badania przypisały szczątki do przedstawiciela jastrzębiowatych, później do sów, lecz ostatecznie klasyfikuje się je jako przedstawiciela rzędu papugowych.

Messelastur gratulator był podobnej wielkości co dzisiejszy syczek zwyczajny(długość ciała ok. 20 cm). Z zachowanych szczątek można wywnioskować że stopy ptaka były typu zygodactyl(dwa palce skierowane do tyłu i dwa do przodu), podobnie jak u dzisiejszych papug, dzięciołów i niektórych sów. Czaszka posiada wyrostki nadoczodołowe, podobne jak u dzisiejszych jastrzębi i sokołów. Wiele cech bardzo przybliża ptaka do rzędu sów czy szponiastych, lecz szczegółowe porównanie cech osteologicznych z wymarłą rodziną papugowych Halcyornithidae potwierdziło iż są ze sobą blisko spokrewnione. Messelastur gratulator posiada wiele wspólnych cech anatomicznych z Halcyornithidae, różnice widać jednak w budowie nóg i dzioba(u Messelastur jest krótszy i bardziej przystosowany do drapieżnictwa).

Dymorfizm płciowy

Brak danych.

Pożywienie 

Najprawdopodobniej Messelastur gratulator był drapieżnikiem, polującym na mniejsze kręgowce.

Zachowanie, rozród, długość życia, naturalni wrogowie, przyczyny wymarcia

Brak danych.

Znaleziska

Niekompletny szkielet i dwie czaszki odnalezione jedynie na terenie kopalni skamielin w Messel na terenie Niemiec.

Systematyka, ewolucja i pokrewieństwo 

Początkowo rodzina Messelasturidae była klasyfikowana jako bliski krewniak szponiastych, później zakwalifikowano ją do sów, ostatecznie jest przypisana do papugowych, choć nadal z uwagi na ubogą ilość szczątków, pozycja rodziny nie jest jednoznacznie określona. Za najbliżej spokrewnione uznaje się papugi z rodziny Halcyornithidae, które także były przypuszczalnie mięsożerne.

Do rodziny Messelasturidae klasyfikuje się dwa rodzaje z dwoma gatunkami: Messelastur gratulator i bardzo podobny Tynskya eocaena. 

Szczątki Messelastur gratulator są jednymi z najstarszych(jak nie najstarszymi) znanych przedstawicieli papugowych. Przypuszcza się iż przedstawiciele rodzin Messelasturidae czy Halcyornithidae wyewoluowały niezależnie od innych grup papug na półkuli północnej, całkowicie wymarły i nie są bezpośrednimi przodkami żadnych ze współczesnych papug.       


Bibliografia:
-https://www.fossilhunters.xyz/fossil-birds/fmesselasturidae.html
-http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=39369
-http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=137232
-https://en.wikipedia.org/wiki/Messelasturidae

niedziela, 11 marca 2018

Glenurus croesus - mrówkolew dziuplowy

  • Królestwo: Zwierzęta
  • Typ: Stawonogi
  • Gromada: Owady
  • Rząd: Sieciarki
  • Rodzina: Mrówkolwowate
  • Gatunek: Glenurus croesus
Gatunek słabo poznany. Istnieje bardzo mało żródeł opisujących ów gatunek 

Ogólny opis

  • Zamieszkuje tereny Ameryki Południowej. Stwierdzony na terenie Argentyny i Paragwaju. Preferują obszary zalesione.
  • Przypuszczalnie imago osiąga wielkość ok. 5 cm długości ciała i rozpiętość skrzydeł stanowiącą podwójną wartość długości ciała. Ciało imago koloru czarnego, odnóża żółte. Przednia para skrzydeł przeźroczysta z ciemną tylną częścią na której widać dużą, jasną, nieregularną plamę. Wzdłuż skrzydeł ciągną się także kilkanaście mniejszych, ciemnych plam. Największa występuje w środkowej części skrzydeł. Tylna para skrzydeł także przeźroczysta z ciemną tylną częścią, lecz na niej znajdują się trzy jasne, mniejsze plamy. Brak oznaczeń w dalszej części skrzydła. Podobnie jak inne mrówkolwy larwa tego gatunku jest masywna, ze spłaszczoną głową i dobrze rozbudowanymi żuwaczkami.
  • Zachowania reprodukcyjne gatunku nie są znane. Przypuszczalnie podobnie jak spokrewnione gatunki larwy żyją w suchych zagłębieniach drzew, gdzie zakopują się w materiałach kałowych(np. po bytowaniu wiewiórek) i innych szczątkach dennych. Otwór taki musi być odpowiednio duży aby umożliwić swobodnych ruch larwy, a także nie dopuszczać do wypełnienia się wodą podczas opadów. Larwy żywią się termitami, mrówkami i innymi podobnej wielkości owadami. Zwykle czatują w bezruchu na ofiarę, choć mogą także podkopywać lub biegać za zdobyczą. Zdobycz chwyta dużymi żuwaczkami i wstrzykuje jej paraliżujący i trawiący enzym. Spokrewnione gatunki w stadium larwalnym żyją 1-2 lata, po czym budują kokon i przemieniają się w osobnika dorosłego. 
  • Dorosłe osobniki polują na mniejsze owady i ich larwy.

Mrówkolwowate to dość stara rodzina owadów, których przedstawiciele występowali już w dolnej kredzie ok. 122 mln lat temu(Babinskaiidae, Araripeneuridae), choć znaleziono szczątki owada z rzędu sieciarek(Minonymphites orthophlebes), który może być mrówkolwem, liczącego ok. 240 mln lat(początek triasu). Najbliżej spokrewnionymi taksonami z mrówkolwowatymi są żupałkowate(Ascalaphidae) oraz Nymphidae.

Dorosłe mrówkolwy są często mylone z ważkami, lecz łatwo je od siebie odróżnić. Mrówkolwy posiadają długie i maczugowato zakończone czułki. Czułki ważek są zwykle małe i bardzo smukłe.

Mrówkolwy znane są głównie z uwagi na metody polowań larw niektórych gatunków. Budują one lejkowate zagłębienie w piasku oraz czekają z rozsuniętymi żuwaczkami na jego dnie, aż nieostrożny owad(zwykle mrówka) wpadnie w pułapkę. Może obrzucać uciekającą ofiarę ziarnami piasku, aby zsunęła na dno. Pochwycona zdobycz zostaje sparaliżowana toksyną, która także trawi owada. Nie wszystkie larwy mrówkolwów używają pułapek, niektóre żyją na drzewach(np. dziuplach, mniejszych otworach i spróchniałych częściach), atakują przechodzącą ofiarę. Imago mrówkolwów jest także drapieżnikiem.

Do rodzaju Glenurus zaliczanych jest 12 gatunków.                 


Bibliografia:
-http://entnemdept.ufl.edu/creatures/misc/neuroptera/Glenurus_gratus.htm
-https://pl.wikipedia.org/wiki/Mr%C3%B3wkolwowate
-http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=313641
-https://en.wikipedia.org/wiki/Antlion

wtorek, 30 stycznia 2018

Ichthyomyzon greeleyi - okresowy minóg

  • Królestwo: Zwierzęta
  • Podtyp: Kręgowce
  • Gromada: Cefalaspidokształtne
  • Rząd: Minogokształtne
  • Rodzina: Minogowate
  • Gatunek: Ichthyomyzon greeleyi

Występowanie

Zamieszkuje wschodnie tereny Ameryki Północnej. Zamieszkuje głównie dorzecze rzeki Ohio, lecz jego występowanie jest silnie rozdrobnione. Rybę można spotkać w rzece Allegheny, w górnym biegu Kentucky, Green, Cumberland, Walhonding, French Creek, Shenango, górnym biegu Tennessee oraz wielu pomniejszych ciekach i strumieniach. Minoga można spotkać od południowo-zachodniej części stanu Nowy Jork, północno-zachodniej Pensylwanii, wschodnim Ohio, południowym Kentucky, Wirginii Zachodniej, Tennessee, północnej Alabamie, aż po północną Georgie i Karolinę Północną. Na niektórych terenach podanych w źródłach jest rybą wymarłą lub źle zidentyfikowaną. Z uwagi na krótki okres formy dorosłej i skryty tryb życia larwalnej jest gatunkiem trudnym do zaobserwowania, dlatego w rzeczywistości może występować na nieco szerszym zasięgu. 

Siedlisko

Czyste i przejrzyste, duże i małe strumienie o różnym nachyleniu(od łagodnych po wysokie). Na ogół minóg preferuje podłoże piaszczyste lub kamieniste. Osobniki dorosłe spotykane są w bystrzach i częściach strumieni o dużym zachyleniu(w tym i szybkim nurcie). Larwy(ślepice) żyją zagrzebane w piaszczystym, kamienistym, błotnistym lub mulistym podłożu o łagodniejszym nurcie, także na obszarach zalewowych. Unikają środkowego biegu rzeki.

Ogólny opis

Minogi cechują się wydłużonym, węgorzowatym i bezłuskim ciałem, na którym brak granic oddzielających jego części(głowę, tułów, ogon). Otwór gębowy zakończony jest lejkiem przyssawkowym(często stanowiący większą część głowy), otoczony płatkowatą skórą. Sam lejek oraz język wyposażone są w ostre zęby rogowe. Na szczycie głowy znajduje się pojedynczy otwór nosowy, za nim zaś narząd ciemieniowy. Oczy zwykle nieduże, a za nimi znajduje się 7 otworów skrzelowych ustawionych w rzędzie. Minogi posiadają jedynie dwie płetwy grzbietowe i ogonową. Ślepice(larwy minoga) posiadają robakowaty kształt ciała, słabo rozwinięte płetwy, słabo widoczne oczy oraz trójkątny otwór gębowy, pozbawiony zębów, służący do odfiltrowywania zawiesiny.

Dorosłe Ichthyomyzon greeleyi osiągają rozmiar w przedziale 10-16 cm długości ciała(maksymalnie 20 cm). Lejek przyssawkowy duży, stanowiący większą cześć głowy. Ciało koloru brązowego z kontrastującą jasnożółtą częścią brzuszną. Na ciele występują licznie, ciemne plamki. Płatwy jasne, grzbietowe połączone z wyraźnym, granicznym wcięciem. Pierwsza lekko karbowana. Płetwa ogonowa słabo rozwinięta, niska i zaokrąglona.

Dymorfizm płciowy

Brak danych. U spokrewnionych gatunków występuje jedynie w okresie tarła. Samcowi wykształca się rurkowate pokładełko, natomiast samicy pseudo płetwa odbytowa.

Populacja i zagrożenia

Ichthyomyzon greeleyi występuje na dość szerokim obszarze w licznych subpopulacjach. Jednak z uwagi na krótki okres formy dorosłej i skryty tryb życia formy larwalnej jest gatunkiem trudnym do zaobserwowania, a co za tym idzie do oszacowania populacji i rzeczywistego zakresu występowania.

W niektórych stanach notowany jest jako krytycznie zagrożony wyginięciem(Nowy Jork, Ohio, Wirginia Zachodnia), w innych zaś jako narażony, bądź zagrożony. Wiąże się to głównie z bardzo małymi zaobserwowaniami ów gatunku(przykładowo na terenie Nowego Jorku zebrano go tylko 2 razy). Na niektórych obszarach został uznany za wymarły, choć przyczyny i czas spadku populacji nie został zbadany.

Gatunek jest określany jako niezbyt częsty, lokalnie pospolity. Jest notowany jako gatunek niższego ryzyka na wyginięcie z stabilnym trendem populacji z uwagi na szeroki zasięg występowania i liczne subpopulację. Ocenia się jednak że w przeszłości jego populacja mogła być o 30-70% większa.

Głównymi zagrożeniami dla przetrwania gatunku jest zanieczyszczenie wód(pestycydy, ścieki, nawozy), ich nadmierne zamulenie(poprzez wypas, odsuwanie ziemi) oraz zmiana biegu strumieni(kształtowanie brzegu, zapory, wypłycanie).   

Pożywienie 

Ślepice mikroorganizmy wodne odfiltrowywane z wody oraz detrytus. Osobniki dorosłe nie pobierają pokarmu.

Zachowanie

Ślepice żyją zagrzebane w piaszczystym, kamienistym, błotnistym lub mulistym podłożu o łagodnym nurcie, odfiltrowując mikroorganizmy, którymi się żywią, prowadząc skryty tryb życia. Okres larwalny trwa ok. 5-6 lat. Gotowa do tarła ślepica wędruje w pobliże bystrzy(lub częściach strumieni o dużym nurcie), gdzie przechodzi trwającą 100-140 dni metamorfozę, po czym przechodzi do tarła i umiera.

Rozród

Okres godowy przypada zwykle na końcówkę maja, gdy temperatura wody osiąga blisko 19° C. W bystrzach samiec na dnie okopuje nieduże zagłębienie, zwykle w pobliżu płaskiego kamienia. Gotowa do tarła samica przyczepia się do kamienia nad gniazdem. Samiec oplątuje się wokół partnerki, tak aby ich kloaki znajdowały się blisko. Zapłodnienie występuje zewnętrzne, podczas składania jaj. Samica może złożyć nawet ich kilka tysięcy. Larwy wykluwają się po ok. 3 tygodniach i z nurtem wędrują w miejsca mniej wartkie. Osobniki dorosłe po tarle żyją zwykle jeszcze kilka dni.

Długość życia

Cały okres życiowy trwa ok. 5-6 lat.

Naturalni wrogowie

Głównie ptaki wodne. Dla larw także ryby i drapieżne owady.

Podgatunki  

Nie wymienia się.

Znaczenie dla człowieka

Nie posiada szczególnego znaczenia dla człowieka. Nie posiada znaczenia w rybołówstwie.

Systematyka, ewolucja i pokrewieństwo

Minogokształtne to rząd prymitywnych zwierząt, które wśród obecnie żyjących zwierząt najbliżej spokrewnione są ze śluzicami(Myxini). Rząd liczy sobie ponad 376 mln lat(dewon), a najstarszy gatunek minoga Priscomyzon riniensis bardzo przypominał dzisiejszych przedstawicieli. Skamieniałości minogów należą do rzadkości z uwagi na to że chrzęstny szkielet rzadko ulega fosylizacji, dlatego ich ewolucja jest słabo poznana.

Rodzaj Ichthyomyzon liczy 6 przedstawicieli z czego wśród rodzaju są gatunki pasożytnicze(Ichthyomyzon bdellium, Ichthyomyzon castaneus, Ichthyomyzon gagei, Ichthyomyzon unicuspis), jak i niepasożytnicze(Ichthyomyzon fossor, Ichthyomyzon greeleyi). Wszystkie zamieszkują rejony Stanów Zjednoczonych. 


Bibliografia:
-http://www.fishbase.org/summary/2518
-https://en.wikipedia.org/wiki/Mountain_brook_lamprey
-http://explorer.natureserve.org/servlet/NatureServe?searchName=Ichthyomyzon+greeleyi+   
-http://www.iucnredlist.org/details/202620/0
-http://www2.dnr.cornell.edu/cek7/nyfish/Petromyzontidae/mtbrooklamprey.html
-https://en.wikipedia.org/wiki/Lamprey
-http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=91451
         

środa, 3 stycznia 2018

Platana szponiasta - żaba akwariowa

inne nazwy: żaba szponiasta, żaba platana, platana 
  • Królestwo: Zwierzęta
  • Podtyp: Kręgowce
  • Gromada: Płazy
  • Rząd: Płazy bezogonowe
  • Rodzina: Grzbietorodowate
  • Gatunek: Platana szponiasta(Xenopus laevis)

Występowanie

Zamieszkuje zbiorniki wodne rejonu Afryki. Z uwagi na wyróżnienie nowego gatunku Xenopus victorianus, którego zasięg może się pokrywać, a odznacza się znacznym podobieństwem, dokładne rozmieszczenie gatunku nie jest poznane. Zakłada się że Xenopus laevis występuje w rejonach od południowej Angoli, Zambii, Malawi i Mozambiku po resztę Afryki na południe, a także oddzielona populacja na terenie Nigerii, Kamerunu, Republiki Środkowoafrykańskiej i północnych rejonach Demokratycznej Republiki Konga do 28ºE. Niepotwierdzone informację o występowaniu na terenie Gabonu. Spokrewniony gatunek zakłada się że zasiedla Xenopus victorianus tereny Tanzanii, Kenii, Ugandy, Rwandy, Burundi, Sudanu i Demokratycznej Republiki Konga od 28ºE na wschód.

Gatunek wprowadzony i inwazyjny na terenie Chile, Indonezji, Francji, Sycylii, Meksyku, Portugalii, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. 

Siedlisko

Płaz wyłącznie wodny. Zamieszkuje wody słodkie i słonawe. Preferuje przede wszystkich jeziora eutroficzne o niskiej populacji ryb drapieżnych, lecz spotykany w bardzo różnego typu środowiskach wodnych. Unika dużych rzek i strumieni, lecz w mniejszych ciekach może występować dość licznie. Akceptuje także wody zmodyfikowane antropogeniczne, umiarkowanie skażone np. rowy odwadniające, kanały przeciwpowodziowe, stawy golfowe, jeziora sztuczne, kanały irygacyjne, zbiorniki pojące bydło i stację oczyszczalni ścieków.

Ogólny opis 

Żaby z rodzaju Xenopus posiadają grzbietobrzusznie spłaszczone ciało o masywnej budowie. Głowa widocznie mniejsza od ciała, słabo zaznaczona o kształcie klina. Nie posada języka ani widocznych otworów usznych. Oczy duże, wyłupiaste, bez powiek. Kończyny przednie mniejsze od tylnych, czteropalczaste, nie połączono błoną i bez pazurów. Kończyny tylne masywne, dobrze umięśnione i pięciopalczaste. Palce są połączone błoną pławną i posiadają pazury. Skóra jest gładka i śliska. 

Platana szponiasta osiąga 5-12 cm długości ciała i 60-200 g wagi w zależności od płaci. Skóra koloru od brązowego po oliwkowy z licznymi jasnymi plamkami. Czasami po bokach ciała występują brodawki. Spodnia część ciała jasna, kremowobiała. 3 palce od wewnętrznej strony są zakończone niedużymi pazurami.

Kijanki posiadają przeźroczystą skórę, przez co widać na niej większość narządów wewnętrznych.  

Dymorfizm płciowy

Widoczny i wielkościowy. Samice osiągają 10-12 cm długości ciała i masę do 200 gram. Posiadają masywniejszą budowę ciała niż samce. Samce osiągają 5-6 cm długości ciała i wagę ok. 60 gram. Samce mają modzele na przednich kończynach w kolorze czarnym.

Populacja i zagrożenia  

Gatunek niezagrożony, notowany jako niższego ryzyk na wyginięcie. Pospolity w swoim naturalnym środowisku, zwiększający ostatnimi latami swoją liczebność oraz akceptujący środowiska zmienione antropogenicznie. W wyniku jej spopularyzowania jako zwierzę laboratoryjne, naturalny test ciążowy(w latach 40 i 50 XX wieku) oraz pupil domowy płaz stał się gatunkiem inwazyjnym na wielu terenach. Nie podlega próbą ochrony.

Same platany są jednak uznawane za zagrożenie dla rodzimych gatunków ryb i płazów na terenach dla nich obcych. Odnotowano iż ich występowanie tych płazów może ograniczać występowanie niektórych gatunków zwierząt, zwłaszcza tych fitofagicznych z którymi konkuruje o pokarm(kijanki platanów są fitofagami). Odnotowano spadki populacji takich ryb jak tołpyga, Eucyclogobius czy nawet karpieńce(gdyż platana akceptuje nawet skrajne warunki środowiskowe) w miejscach gdzie występuje żaba. Możliwe że platana miała także znaczenie w wymarciu żaby Rana draytonii z niektórych rejonów Kalifornii(choć nie zostało to udokumentowane). Platana szponiasta może być także nosicielem choroby grzybiczej płazów chytridiomikozy oraz zarażać nią inne gatunki płazów(sam gatunek jest dość odporny na ów patogen).  

Pożywienie 

Drapieżnik o oportunistycznym apetycie. Zjada wszelkiego rodzaju żywe i martwe organizmy które może połknąć. Do ofiar należą głównie skorupiaki, larwy owadów, małe ryby i padlina. Większe zdobycze może próbować rozrywać pazurami tylnych kończyn. Występuje u nich kanibalizm.

Kijanki są filtratorami. Żywią się głównie fitoplanktonem w szczególności algami i okrzemkami, a także pierwotniakami i bakteriami.

Zachowanie 

Platana szponiasta jest płazem typowo wodnym, który cały cykl życiowy przeprowadzony jest w wodzie. Rzadko opuszcza wodę, a ich lądowe wędrówki zarejestrowano jedynie podczas wyschnięcia zbiornika wodnego. Nieporadnie poruszają się po lądzie, potrafią jednak skakać, zwykle wędrując po błotnistej lub wilgotnej glebie(lub podczas opadów), która chroni płazy przed wyschnięciem.

Nie wskazuje konkretnej pory dnia dla swojej aktywności. Zwykle czyha ukryta w mule, wśród roślinności lub pod zatopionym przedmiotem, aż wyczuje zapach pożywienia. Poluje przy pomocy wyczulonego węchu i systemu linia bocznej. Jest niezdarnym drapieżnikiem, dlatego jego dieta głównie składa się z organizmów powolnych(np. bezkręgowców dennych) i martwych. Bez pożywienia może przetrwać nawet 8 miesięcy.   

Zwykle spotykane są grupowo, co świadczy o braku terytorializmu lub o luźnym utrzymywaniu granic rewirów. Gęstość występowania zwykle zależy od poziomu wody w zbiorniku i jest wyższa gdy poziom wody spada(gęstość może być większa niż 1 osobnik na m2). Przypuszczalnie może zapadać w stan estywacja, będąc zagrzebana w błocie. Może przetrwać także w wodzie gdzie temperatura spada do ok. 10°C(choć żyje w wodach ciepłych 16-22 ° C), nie zapadając w hibernację, choć stając się mniej aktywna.

W swoim naturalnym środowisku płaz rzadko podlega badaniom naukowym.

Rozród

Okres godowy przypada zwykle na początek pory deszczowej, choć płaz może rozmnażać się przez cały rok, maksymalnie podchodzi 4 razy do godów w ciągu roku. Samce nie posiadają worków wokalnych, natomiast wydają z siebie rzekot pod powierzchnią wody, przez co jest słabo słyszalny na powierzchni, zwykle w godzinach nocnych. Samica zwykle odpowiada na odgłosy samca odgłosem stukania, a obaj zalotnicy przywabiają się nawzajem. Podczas kopulacji dochodzi do ampleksusu miedniczego(płazy zwykle kopulują w ampleksusie pachwinowym), trwającego 3-4 godziny. Samica składa jaja pojedynczo lub kilka na raz w ilości od 100 do kilku tysięcy w zależności od wielkości samicy(duża samica może znieść 17 tysięcy jaj podczas jednego krycia). Lepkie jaja przyklejają się do pobliskiej roślinności, kamieni i struktur wodnych. Rodzice nie opiekują się jajami, a po godach mogą zjadać zniesiony skrzek(np. ten który opadł na dno).

Kijanki wylęgają się po 2-3 dniach. Uczą się pływać dopiero po 1-2 dniach. W tym okresie nieruchomo zakotwiczają się wśród pobliskiej roślinności i struktur podwodnych. Po wylęgu nie mierzą więcej niż 8 mm długości ciała. Kijanki są bardzo słabymi pływakami, polują na głębszych wodach przez co często stają się celem drapieżników. Larwy rosną szybko. Po ok. 20 dniach pojawiają się zalążki kończyn, po kolejnych 15 dniach tylne kończyny są wykształcone i ruchliwe, pojawiają się kończyny przednie, a po kolejnych 7 dniach żaba zwykle redukuje swój ogon i kończy metamorfozę(cały cykl trwa 6-8 tygodni). Ogon jest wchłaniany do organizmu i podtrzymuje jej zapotrzebowanie żywnościowe przez ok. 5 dni.

Po metamorfozie wielkość żaby nie przekracza 1 cm długości. W przeciągu 5 miesięcy długość ciała jest już pięciokrotnie większa. W wieku ok. 12 miesięcy osiągają dojrzałość płciową i przystępują do godów.

Cały przebieg zachowań rozrodczych został poznany w warunkach laboratoryjnych, hodowlanych i obserwacji w rejonach inwazyjnych. Ubogie są natomiast dane na temat rozrodu w warunkach naturalnych.

Długość życia

W dzikich populacjach może osiągać 15 lat życia. W warunkach hodowlanych dożywa 20 lat.

Naturalni wrogowie 

Głównie ptaki min. czaple, bociany, kormorany, sowy i dzierzby. Pada także ofiarą węży i dużych ryb.

Podgatunki 

Wyróżnia się dwa podgatunki platana szponiastego:
  • Xenopus laevis laevis - występuje w rejonach od południowej Angoli, Zambii, Malawi i Mozambiku po resztę Afryki na południe.
  • Xenopus laevis sudanensis - zasiedla tereny Nigerii, Kamerunu, Republiki Środkowoafrykańskiej i północne Demokratycznej Republiki Konga do 28ºE.

Znaczenie dla człowieka

Płaz swoją sławę zawdzięcza głównie z powodu używanie go jako żywy test ciążowy w latach 40 i 50 XX wieku. Samice platanów silnie reagują na hormon produkowany przez ludzki zarodek(gonadotropina kosmówkowa). Wystarczyło że niewielką dawkę moczu kobiety wstrzyknięto w ciało żaby, a jeżeli ta w przeciągu doby zaczęła produkować jajka oznaczało to z wielkim prawdopodobieństwem że kobieta jest w ciąży.

Ze skóry Xenopus laevis wyizolowano także peptydy antydrobnoustrojowe magaininy mające szerokie zastosowanie jako wspomagacz w antybiotykoterapi.

Badacze z Uniwersytetu Nowej Anglii eksperymentując na kijankach żaby Xenopus laevis syntetyzowali związek który zdolny jest do blokowania migracji i namnażania komórek jednego z nowotworów skóry.

W 1970 roku właśnie platana szponiasta była pierwszym zwierzęciem, którego z sukcesem udało się sklonować.

Xenopus laevis jest popularnym zwierzęciem laboratoryjnym. Płaz jest bardzo mało wymagający oraz szybko się mnoży. Często jest stosowany w badaniach embriologicznych(z uwagi na przeźroczystą ścianę jaj i skórę kijanek można obserwować ich dokładny rozwój), toksykologicznych, medycznych, cytologicznych i genetycznych. Jednak z uwagi na krótszy cykl życiowy spokrewnionego gatunku Xenopus tropicalis jest on częściej wykorzystywany.

Platana szponiasta jest także popularnym zwierzęciem hobbystycznym o podobnej popularności jak spokrewniony karlik szponiasty(Hymenochirus boettgeri). 

Xenopus laevis na wielu terenach jest gatunkiem inwazyjnym, czasem wypierającym rodzime gatunku płazów. Płaz jest także niezwykle odporny na grzybiczą chorobę dziesiątkującą populację innych płazów na całym świecie chytridiomikozę. Wysunięto teorię że może być jej bezobjawowym nosicielem, zarażającym inne gatunki.

Systematyka, ewolucja i pokrewieństwo

Do rodzaju Xenopus zalicza się 18-20 gatunków płazów, zamieszkujących Afrykę Subsaharyjską. Większość gatunków jest do siebie bardzo podobnych, a ich odróżnienie bez dokładnych pomiarów lub badań genetycznych jest czasami niemożliwe.

Najstarszy wiek szczątków płazów z rodzaju Xenopus datowane są na 84,9 mln lat(późna kreda). Większość nie zostało opisanych(przypuszczalnie znane są dwa opisane wymarłe gatunki Xenopus arabiensis i Xenopus romeri), lecz szczątki były odnajdywane na terenach Tanzanii, Maroko, Jemenu, Brazylii oraz Argentyny(najstarsze). Sama rodzina grzbietorodowatych sądzi się iż powstała na początku okresu kredowego(145,5 mln lat temu).

Najbliższymi krewniakami rodzaju Xenopus jest rodzaj Silurana, którego przedstawiciele odznaczają się podobnymi przystosowaniami. Wyróżnia się dwa gatunki wymienionego rodzaju Silurana epitropicalis i Silurana tropicalis(który częściej zaliczany jest do rodzaju Xenopus).
     

Bibliografia:
-http://www.iucnredlist.org/details/58174/0
-http://animaldiversity.org/accounts/Xenopus_laevis/
-http://eol.org/pages/1038993/overview
-http://www.kopernik.org.pl/projekty-specjalne/archiwum-projektow/projekt-genesis/krotka-historia-klonowania/
-http://kopalniawiedzy.pl/Xenopus-laevis-zaba-zaba-szponiasta-plaz-czerniak-przerzut-nowotwor-metaloproteinazy-metaloproteinaza,6708
-http://www.xenbase.org/anatomy/intro.do
-https://amphibiaweb.org/species/5255
-http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=37441